چوب درازى كه در دست داشت ، حواس شاگردان تنبل را سر جا مىآورد . حضور ما در ميان آنان نه براى استادان و نه براى شاگردان كوچك‌ترين مزاحمتى فراهم نكرد و ما با فراغ خاطر به بازديد مسجد پرداختيم ، البته از همان حياط و بيرون مسجد ، چون داخل شدن ما به صحن آن نوعى بىاحترامى به مقدسات مذهبى تلقى مىشد و مخصوصا مقامات روسى آن را به ما تذكر داده بودند كه هرگز قدم به داخل صحن مسجدها نگذاريم . تازه نيازى هم به داخل شدن نبود . مسجد شكل يك نيمه گنبد كاملا باز را داشت و در آستانه‌ى آن خطوط هيروگليف عجيبى منقوش بر زمينه‌ى سفيد ديوارها به خوبى تشخيص داده مىشد ، ولى من معانى آنها را نمىفهميدم . روى كف مسجد چند قطعه قالى پهن شده بود و در وسط محراب يك منبر چوبى خالى از هر نوع زينت و پيرايه گذاشته بودند . گنبد آن تماما پوشيده از كاشىهاى آبى بود . نوار عريض سفيدى كه اطراف آن را با لوزىهاى سياه‌رنگ آرايش داده بودند ، دور پايه‌ى مسجد كشيده شده بود ، به‌طورى كه از تضاد اين رنگ‌ها و طرح‌ها جلوه‌ى مطبوع كاشىها زيباتر و چشمگيرتر ديده ميشد . سردر ، تماما پوشيده از بدل چينى نيلى رنگ بود و روى آنها با رنگ زرد طلايى گل و حيوان‌هاى خيالى را نقاشى كرده بودند كه اثر تزيينى شايان توجهى بود . قسمت گيلويىهاى ساختمان مزين به خطوط و نقوش گل و بته به همان سبك بود و تركيب طرح‌ها و نقشه‌ها از زيبايى و ظرافت فوق العاده‌يى برخوردار بودند . درست روبه‌روى مسجد ، شبستان بسيار ساده‌يى با سقف مقرنس‌كارى شده قرار داشت كه به نظرم تالار اجتماع روحانيان بود و در اطراف حياط راهروهايى ساخته بودند و در ورودى حجره‌ها به آن راهرو باز مىشد . اين حجره‌ها به معلمان و درويش‌ها و زايرانى كه از راه دور آمده بودند ، اختصاص داشت . در يكى از اتاق‌هاى نسبتا بزرگ‌تر ، مجلس « 1 » تشكيل يافته بود - اجتماعى از رؤساى جامعه‌ى مسلمان‌ها كه اختيارات نگهدارى حساب و كتاب اوراق هويت و آمار هم مذهبانشان و بعضى از امور ادارى پايين‌تر به عهده‌ى آنان محول شده بود . بعد از بازديد مسجد ، هنگامى كه براى استراحت در گوشه‌يى نشسته بوديم و اين مجموعه‌ى زنده ، متنوع و خيال‌انگيز را تماشا مىكرديم ، وقت نماز فرارسيد . مردها روى كف مسجد و زن‌ها كه با چادر « 2 » هاى سرمه‌يى رنگ سخت خود را پوشانده بودند ، بدون سروصدا در گوشه‌ى يكى از پستوها قرار

--> 1 و 2 . در اصل عينا به همين صورت آمده است .